विवाह भनेको दुई व्यक्तिबीचको एउटा पवित्र र कानूनी बन्धन हो। तर जीवनको यात्रामा कहिलेकाहीँ यो बन्धन टिकाउन सकिने अवस्था नरहने पनि हुन्छ। त्यस्तो अवस्थामा सम्बन्ध विच्छेद (Divorce) एक कानूनी विकल्पको रूपमा उपलब्ध छ।
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद सम्बन्धी कानूनी व्यवस्था मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ अन्तर्गत नियमित गरिएको छ। यो लेखमा हामी सम्बन्ध विच्छेदका कारण, प्रक्रिया, महिला र पुरुष दुवैका अधिकार, सम्पत्ति बाँडफाँट र बालबालिकाको हेरचाह सम्बन्धी कानूनी प्रावधानहरू विस्तृत रूपमा बुझ्ने प्रयास गर्नेछौँ।
मुलुकी देवानी संहिता र सम्बन्ध विच्छेद कानुन
मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ नेपालमा नागरिक कानूनको मुख्य आधार हो। यस संहिताको परिच्छेद ५ मा विवाह र सम्बन्ध विच्छेद सम्बन्धी विस्तृत व्यवस्था गरिएको छ। यसअघि मुलुकी ऐन, २०२० ले यो विषयलाई नियमन गर्दथ्यो, तर नयाँ संहिताले धेरै महत्वपूर्ण परिवर्तनहरू ल्याएको छ।
सम्बन्ध विच्छेद कानुन २०८१ अर्थात् हालको अवस्थामा लागू भएका प्रावधानहरू बुझ्नु हरेक विवाहित दम्पतीको लागि आवश्यक छ — चाहे उनीहरू सम्बन्ध विच्छेद गर्न चाहन्छन् वा केवल आफ्नो अधिकार जान्न चाहन्छन्।
सम्बन्ध विच्छेदका कारण र कानूनी व्यवस्था
नेपालको कानूनले निम्न कारणहरूमा सम्बन्ध विच्छेद गर्न अनुमति दिन्छ:
१. पारस्परिक सहमतिमा सम्बन्ध विच्छेद
यदि पति र पत्नी दुवैले सम्बन्ध विच्छेद गर्न सहमत छन् भने, यसलाई पारस्परिक सहमतिको सम्बन्ध विच्छेद भनिन्छ। यो सबैभन्दा सरल र द्रुत प्रक्रिया हो। दुवै पक्षले संयुक्त निवेदन दिएमा अदालतले मेलमिलापको प्रयास गरेपछि सम्बन्ध विच्छेद स्वीकृत गर्न सक्छ।
२. एकपक्षीय सम्बन्ध विच्छेद
पारस्परिक सहमति नभएको अवस्थामा एक पक्षले मात्रै पनि सम्बन्ध विच्छेदको माग गर्न सक्छ। यसका लागि निम्न कारणहरू मध्ये कुनै एक देखाउनु पर्छ:
- व्यभिचार (Adultery): पति वा पत्नीले विवाहबाहिर यौन सम्बन्ध राखेको प्रमाण भएमा
- क्रूर व्यवहार (Cruelty): शारीरिक वा मानसिक हिंसा, यातना वा अमानवीय व्यवहार भएमा
- परित्याग (Desertion): पति वा पत्नीले बिना कारण ३ वर्ष वा सोभन्दा बढी समय छाडेर गएमा
- मानसिक रोग: पति वा पत्नी दीर्घकालीन मानसिक रोगले ग्रसित भएमा
- कुष्ठरोग वा यौन रोग: गम्भीर संक्रामक रोग लागेमा
- धर्म परिवर्तन: पति वा पत्नीले हिन्दू धर्म छाडेर अर्को धर्म अँगालेमा (केही विशेष अवस्थामा)
- जेल सजाय: ७ वर्ष वा सोभन्दा बढी कैद सजाय भएमा
सम्बन्ध विच्छेद निवेदन: कसरी गर्ने?
सम्बन्ध विच्छेद निवेदन दिने प्रक्रिया निम्नानुसार छ:
चरण १: वकिल वा कानूनी सल्लाहकारसँग परामर्श
सम्बन्ध विच्छेदको निर्णय गर्नुअघि एक अनुभवी वकिलसँग परामर्श लिनु आवश्यक छ। वकिलले तपाईंको अवस्था अनुसार सबैभन्दा उपयुक्त कानूनी रणनीति तय गर्न मद्दत गर्छन्।
चरण २: जिल्ला अदालतमा निवेदन दर्ता
सम्बन्ध विच्छेदको निवेदन जिल्ला अदालतमा दर्ता गराउनु पर्छ। निवेदनसाथ निम्न कागजातहरू आवश्यक पर्छन्:
- विवाह दर्ता प्रमाणपत्र
- नागरिकता प्रमाणपत्र
- बसोबास प्रमाण
- सम्बन्ध विच्छेदको कारण पुष्टि गर्ने प्रमाण (यदि एकपक्षीय भए)
- बालबालिका भएमा जन्म दर्ता प्रमाणपत्र
चरण ३: मेलमिलापको प्रयास
नेपालको कानूनले सम्बन्ध विच्छेदको प्रक्रिया सुरु गर्नुअघि मेलमिलापको अनिवार्य प्रयास गर्नु पर्ने व्यवस्था गरेको छ। अदालतले दुवै पक्षलाई बोलाएर समझदारी गराउने कोशिश गर्छ। यदि मेलमिलाप सम्भव नभए मात्र मुद्दा अगाडि बढ्छ।
चरण ४: सुनुवाइ र फैसला
मेलमिलाप असफल भएमा अदालतले दुवै पक्षको बयान, साक्षी र प्रमाण सुनेर फैसला गर्छ। पारस्परिक सहमतिको अवस्थामा प्रक्रिया छिटो टुंगिन्छ, तर एकपक्षीय अवस्थामा केही महिनादेखि वर्षसम्म लाग्न सक्छ।
महिलाले सम्बन्ध विच्छेद: विशेष अधिकार र संरक्षण
महिलाले सम्बन्ध विच्छेद गर्ने अधिकार नेपालको संविधान र मुलुकी देवानी संहिताले स्पष्ट रूपमा प्रदान गरेको छ। महिलाका विशेष अधिकारहरू:
भरणपोषण (Alimony) को अधिकार
सम्बन्ध विच्छेद भएपछि पत्नीले पतिसँग भरणपोषण माग्न सक्छिन्। भरणपोषणको रकम दुवैको आर्थिक अवस्था, विवाहको अवधि र बालबालिकाको जिम्मेवारी हेरी अदालतले निर्धारण गर्छ।
- यदि पत्नीको आफ्नै आम्दानी नभएमा वा कम भएमा भरणपोषण दाबी गर्न सकिन्छ।
- भरणपोषण एकमुस्त वा मासिक किस्तामा दिन सकिन्छ।
- पत्नीले पुनर्विवाह गरेमा सामान्यतः भरणपोषण बन्द हुन्छ।
सम्पत्तिमा हक
मुलुकी देवानी संहिता अनुसार विवाहपछि आर्जन गरिएको अंशियार सम्पत्ति (Marital Property) मा दुवैको समान अधिकार हुन्छ। सम्बन्ध विच्छेद भएमा यस्तो सम्पत्तिको बराबर बाँडफाँट हुने व्यवस्था छ।
- विवाहपूर्वको व्यक्तिगत सम्पत्ति भने सम्बन्ध विच्छेदमा सामान्यतः बाँडिँदैन।
- उपहार वा उत्तराधिकारमा पाएको सम्पत्ति पनि अलग गणना हुन सक्छ।
घरेलु हिंसाबाट संरक्षण
घरेलु हिंसा (कसुर र सजाय) ऐन, २०६६ ले महिलालाई थप संरक्षण दिएको छ। यदि सम्बन्ध विच्छेदको कारण घरेलु हिंसा हो भने, महिलाले एकसाथ सम्बन्ध विच्छेदको मुद्दा र घरेलु हिंसाको उजुरी दायर गर्न सक्छिन्।
बालबालिकाको हेरचाह र संरक्षण
सम्बन्ध विच्छेद भएपछि बालबालिकाको हेरचाह (Child Custody) सबैभन्दा संवेदनशील विषय हो। नेपालको कानूनले यस विषयमा बालबालिकाको सर्वोत्तम हित (Best Interest of the Child) लाई प्राथमिकता दिन्छ।
उमेर अनुसार हेरचाहको व्यवस्था
- ५ वर्षसम्मका बच्चा: सामान्यतः आमाको जिम्मामा राखिन्छ।
- ५ वर्षमाथिका बच्चा: बच्चाको इच्छा, दुवैको क्षमता र परिस्थिति हेरी अदालतले निर्णय गर्छ।
- जो पक्षसँग बच्चा नराखिएको हो, उनीहरूलाई भ्रमण अधिकार (Visitation Rights) दिइन्छ।
बाल भरणपोषण
बच्चाको हेरचाह नगर्ने पक्षले बाल भरणपोषण तिर्नु पर्छ। यो रकम बच्चाको शिक्षा, स्वास्थ्य र दैनिक आवश्यकताका लागि हो।
सम्पत्ति बाँडफाँट: के हुन्छ सम्पत्तिको?
सम्बन्ध विच्छेदमा सम्पत्ति बाँडफाँट प्राय: विवादको केन्द्रमा हुन्छ। कानूनले यस्तो व्यवस्था गरेको छ:
वैवाहिक सम्पत्ति (Marital Property)
विवाहपछि दुवैले मिलेर कमाएको वा खरिद गरेको सम्पत्ति वैवाहिक सम्पत्ति हो। यसमा:
- घर, जग्गा, गाडी
- बैंक खाता र लगानी
- व्यापार र व्यवसाय
यस्तो सम्पत्ति सामान्यतः बराबर बाँडिन्छ।
व्यक्तिगत सम्पत्ति (Separate Property)
निम्न सम्पत्तिहरू सामान्यतः बाँडिँदैनन्:
- विवाहपूर्वको सम्पत्ति
- उत्तराधिकारमा पाएको सम्पत्ति
- व्यक्तिगत उपहार
सम्बन्ध विच्छेदको प्रक्रियामा लाग्ने समय र खर्च
समय
- पारस्परिक सहमतिको अवस्था: ३–६ महिना
- एकपक्षीय मुद्दा: ६ महिनादेखि २–३ वर्षसम्म
- जटिल मुद्दाहरूमा उच्च अदालत वा सर्वोच्च अदालतसम्म पुग्दा अझ बढी समय लाग्न सक्छ।
खर्च
- अदालती दस्तुर
- वकिलको फि (अनुभव र मुद्दाको जटिलता अनुसार फरक)
- विशेषज्ञ साक्षी भएमा थप खर्च
गरिब र आर्थिक रूपले कमजोर व्यक्तिहरूले नि:शुल्क कानूनी सहायता पाउन सक्छन् — जिल्ला कानूनी सहायता समितिमा सम्पर्क गर्नुहोस्।
सम्बन्ध विच्छेद गर्नु अघि सोच्ने कुरा
सम्बन्ध विच्छेद एउटा महत्वपूर्ण जीवन निर्णय हो। यो गर्नुअघि:
१. परामर्श लिनुहोस्: विवाह परामर्शदाता (Marriage Counselor) वा मनोवैज्ञानिकसँग कुरा गर्नुहोस्।
२. बालबालिकाको बारे सोच्नुहोस्: सम्बन्ध विच्छेदले बच्चाहरूमा पार्ने प्रभावबारे गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुहोस्।
३. आर्थिक अवस्था मूल्याङ्कन गर्नुहोस्: एक्लै जीवन बिताउन सक्ने आर्थिक क्षमता छ कि छैन, विचार गर्नुहोस्।
४. कानूनी सल्लाह लिनुहोस्: एक अनुभवी वकिलसँग आफ्नो अधिकार र दायित्व बुझ्नुहोस्।
निष्कर्ष
सम्बन्ध विच्छेद सम्बन्धी कानूनी व्यवस्था बुझ्नु प्रत्येक विवाहित व्यक्तिको अधिकार हो। मुलुकी देवानी संहिताले दुवै पक्षलाई उचित संरक्षण दिएको छ। महिलाको आर्थिक सुरक्षा, बालबालिकाको हित र न्यायपूर्ण सम्पत्ति बाँडफाँट यसका मुख्य पक्षहरू हुन्।
सम्बन्ध विच्छेद एउटा कठिन र भावनात्मक प्रक्रिया हो। तर सही कानूनी जानकारी र उचित सहायताले तपाईंले यो अवस्था सम्मानजनक रूपमा पार गर्न सक्नुहुन्छ।
यदि तपाईं सम्बन्ध विच्छेदसँग सम्बन्धित कुनै कानूनी प्रश्नको सामना गरिरहनुभएको छ भने, एक अनुभवी पारिवारिक कानून वकिलसँग परामर्श लिन नहिचकिचाउनुहोस्।
सोधिने प्रश्नहरू (FAQ)
प्रश्न: के पतिले पत्नीको सहमतिबिना सम्बन्ध विच्छेद गर्न सक्छ?
उत्तर: हो, तर कानूनी कारण देखाउनु पर्छ र अदालतले मेलमिलाप प्रयास गरेपछि मात्र फैसला हुन्छ।
प्रश्न: विदेशमा भएको सम्बन्ध विच्छेद नेपालमा मान्य हुन्छ?
उत्तर: केही शर्त पूरा भएमा मान्य हुन सक्छ। विस्तृत जानकारीका लागि वकिलसँग परामर्श लिनुहोस्।
प्रश्न: सम्बन्ध विच्छेदपछि पुनर्विवाह कहिले गर्न सकिन्छ?
उत्तर: अदालतको अन्तिम फैसला भएपछि कानूनी रूपमा पुनर्विवाह गर्न सकिन्छ।
प्रश्न: के महिलाले मात्र भरणपोषण पाउँछिन्?
उत्तर: कानूनले पुरुषलाई पनि भरणपोषण माग्ने अधिकार दिएको छ, यद्यपि व्यवहारमा यो कम देखिन्छ।