यो लेखमा नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद (Divorce) गर्ने पूर्ण कानुनी प्रक्रिया, कागजात, खर्च, लाग्ने समय, सहमतिमा वा असहमतिको आधारमा कसरी सम्बन्ध विच्छेद गर्ने भन्ने सबै विवरण समावेश गरिएको छ। मुलुकी देवानी संहिता २०७४ अनुसार सम्बन्ध विच्छेदका आधार, अदालतमा दर्ता गर्ने तरिका, मेलमिलाप प्रक्रिया, सम्पत्ति बाँडफाँड, भरणपोषण, तथा छोराछोरीको अभिभावकत्व सम्बन्धी कानुनी प्रावधानहरूको विस्तृत जानकारी पाउनुहोस्। यसमा “नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद कसरी गर्ने?”, “तत्काल सम्बन्ध विच्छेद कसरी पाउने?”, “नेपालमा सम्बन्ध विच्छेदको खर्च कति पर्छ?” र “न्यूनतम कति समयमा सम्बन्ध विच्छेद हुन्छ?” जस्ता महत्वपूर्ण प्रश्नहरूको उत्तर पनि समावेश छन्।
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद के हो?
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद (Divorce) भन्नाले वैवाहिक सम्बन्धलाई अदालतमार्फत कानूनी रूपमा अन्त्य गर्नु हो। सम्बन्ध विच्छेदका प्रावधानहरू मुलुकी देवानी संहिता २०७४ को भाग ४ मा उल्लेख छन्।
सम्बन्ध विच्छेद दुई प्रकारले हुन्छ:
आपसी सहमतिमा सम्बन्ध विच्छेद (Mutual Consent Divorce)
असहमतिको आधारमा सम्बन्ध विच्छेद (Contested Divorce)
१) आपसी सहमतिमा सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया
दुबै पति–पत्नी विवाह अन्त्य गर्न सहमत भएमा यो प्रक्रिया लागू हुन्छ।
प्रक्रिया:
संयुक्त निवेदन जिल्ला अदालतमा दर्ता गर्ने।
दुबै पक्ष अदालतमा उपस्थित भई सहमति जनाउने।
सम्पत्ति बाँडफाँड, बच्चाको हेरचाह, भरणपोषण सम्बन्धी लिखित सम्झौता पेश गर्ने।
अदालतले निवेदन, कागजात र सहमति जाँच्ने।
१–३ महिनाभित्र सम्बन्ध विच्छेद आदेश जारी हुने।
फाइदा:
छिटो निर्णय
कम खर्च
झन्झट कम, मेलमिलापपूर्ण
२) असहमतिको आधारमा सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया
एक पक्ष विवाह अन्त्य गर्न चाहन्छ तर अर्को सहमत छैन भने अदालतमा मुद्दा दायर गर्न सकिन्छ।
पति सम्बन्ध विच्छेद माग्न सक्ने आधार:
पत्नी घर छोडेर गएको र नफर्केको
पत्नीले अस्वीकार वा दुर्ब्यवहार गरेको
अरूसँग अवैध सम्बन्ध भएको प्रमाण
मानसिक वा शारीरिक यातना
पत्नी सम्बन्ध विच्छेद माग्न सक्ने आधार:
पतिको हिंसा वा यातना
पतिको दोस्रो विवाह वा अवैध सम्बन्ध
आर्थिक सहयोग नगर्नु, जिम्मेवारी नलिनु
पतिको लामो समयसम्म सम्पर्क नटुट्नु
प्रक्रिया:
जिल्ला अदालतमा एकपक्षीय निवेदन दर्ता।
अदालतले अर्को पक्षलाई सूचना पठाउने।
दुबै पक्षले प्रमाण, कागजात, साक्षी पेश गर्ने।
मेलमिलाप प्रयास।
मेलमिलाप असफल भएमा पुरा सुनुवाइ।
अदालतको अन्तिम फैसला।
लाग्ने समय:
६ महिना देखि १ वर्ष (जटिल भए अधिक समय)।
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेदका लागि आवश्यक कागजातहरू
नागरिकता प्रमाणपत्र
विवाह दर्ता प्रमाणपत्र
संयुक्त वा एकल निवेदनपत्र
सम्पत्तिको विवरण
बच्चाको विवरण (भएमा)
प्रमाण/साक्षी (असहमतिको केसमा)
सम्पत्ति बाँडफाँड र भरणपोषण
विवाहपछि सँगै आर्जन गरेको सम्पत्ति ५०–५० प्रतिशत बाँडिन्छ।
आश्रित पक्षलाई अदालतले भरणपोषण (alimony) दिन आदेश दिन सक्छ।
बच्चाको हेरचाह बच्चाको हितको आधारमा तय हुन्छ।
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेदमा लाग्ने खर्च
सम्बन्ध विच्छेदको खर्च तलका आधारमा फरक पर्छ:
कति जटिल मुद्दा छ
कति सुनुवाइ हुन्छ
कति कागजात पेश गर्नुपर्छ
कानूनी सहयोग (lawyer fee)
औसत खर्च:
आपसी सहमतिमा सम्बन्ध विच्छेद: NPR 10,000 – 40,000
असहमतिको सम्बन्ध विच्छेद: NPR 40,000 – 150,000+
सम्बन्ध विच्छेदमा लाग्ने न्यूनतम समय
| प्रक्रिया | समय |
|---|---|
| आपसी सहमतिमा सम्बन्ध विच्छेद | १ – ३ महिना |
| असहमतिको सम्बन्ध विच्छेद | ६ – १२ महिना |
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद सम्बन्धी नयाँ कानूनी प्रावधान (२०७४)
जो कोही पति–पत्नीले सम्बन्ध विच्छेद माग्न सक्छन्।
पत्नीले पतिको सहमतिबिना पनि सम्बन्ध विच्छेद गर्न सक्छिन्।
विवाहपछि सँगै आर्जन गरिएको सम्पत्तिमा बराबरी अधिकार।
अदालतले मेलमिलाप प्रयास अनिवार्य गर्छ।
बालबालिकाको हक र हितलाई प्राथमिकता।
विदेशमा रहेका व्यक्तिले नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद गर्न मिल्छ?
भएको देशको Nepal Embassy मार्फत Power of Attorney (POA) बनाएर प्रतिनिधि राखी सम्बन्ध विच्छेद दर्ता गर्न सकिन्छ।
विदेशमा भएको सम्बन्ध विच्छेद पनि नेपालमा मान्य हुन्छ, तर नेपाली अदालतमा मान्यता दर्ता गराउनुपर्छ।
निष्कर्ष
नेपालमा सम्बन्ध विच्छेद (Divorce) प्रक्रिया स्पष्ट कानूनी ढंगले चलाइन्छ, जसले पति–पत्नी दुबैको अधिकार, सम्पत्ति, र बच्चाको हितको रक्षा गर्छ। सहमतिमा गरिएको सम्बन्ध विच्छेद छिटो र सजिलो हुन्छ, जबकि असहमतिको प्रक्रियामा केही समय र प्रमाण आवश्यक पर्छ।
यदि तपाईंलाई सम्बन्ध विच्छेद प्रक्रिया, कागजात, वा कानूनी सहायता बारे थप जानकारी चाहिन्छ भने, योग्य कानूनी विशेषज्ञको सहायता लिन सकिन्छ।
FAQs
१) How to process divorce in Nepal?
जिल्ला अदालतमा निवेदन दर्ता गर्ने, मेलमिलाप प्रक्रिया पूरा गर्ने, अनि अदालतको आदेशपछि सम्बन्ध विच्छेद सम्पन्न हुन्छ।
२) How to get divorce immediately in Nepal?
आपसी सहमतिमा सम्बन्ध विच्छेद सबैभन्दा छिटो हुन्छ (१–३ महिना)। तत्काल (same-day) divorce Nepalमा सम्भव छैन।
३) How much does it cost to get divorce in Nepal?
आपसी सहमतिमा NPR 10,000–40,000; असहमतिमा NPR 40,000–150,000+ खर्च हुन्छ।
४) What is the minimum time period for divorce in Nepal?
सर्वाधिक छिटो १–३ महिना (mutual consent)।